Wonen zonder winstoogmerk
Wonen zonder winstoogmerk (gepubliceerd in Noorderbreedte)
27 augustus 2021
Op 12 september is
een protest op de Dam tegen het woonbeleid aangekondigd. Bijna alle wethouders
huisvesting huilen met de wolven mee en doen een beroep op het Rijk om in te
grijpen. Maar waarom doen gemeenten zelf niets? Maarten Noordhoff pleit: maak
van nieuwbouw een maatschappelijke voorziening.
Geef ze een huis. Dat zongen De Bouwmeesters in de jaren ’70
van de vorige eeuw. Ze scoorden er een grote hit mee. De situatie op de
woningmarkt van ruim veertig jaar geleden verschilt niet zoveel met die van nu.
Ook nu zou het een hit kunnen zijn.
Wonen is van een basisbehoefte een verdienmodel geworden. De
koper is de klos en betaalt de hoofdprijs. Bij nieuwbouw gaan de winsten naar
de grondeigenaar, de projectontwikkelaar, projectbouwer en banken: ieder eet
uit de ‘fantoomruif’. Woningcorporaties beperken zich noodgedwongen tot sociale
huurwoningen en door de prijsstijgingen op de woningmarkt dreigt de samenleving
te splijten.
In haar column in de Volkskrant van 1 augustus sloeg
Floortje Smit de spijker op zijn kop met haar oproep: ‘Voor de woningnood
moeten we misschien een plan verzinnen dat de maatschappij faciliteert in plaats
van de markt’.
Het moet anders en bij nieuwbouw kan het anders! De gemeente
kan het verschil maken door nieuwbouwwoningen te behandelen als ‘een
belangrijke maatschappelijke voorziening’ in plaats van ‘een winstmodel’.
Hiervoor zijn geen nieuwe wetten nodig. (Dat zou het
overigens wel makkelijker maken, maar op grondpolitiek zijn al vele kabinetten
gestruikeld en om nu te verwachten dat het verdeelde Den Haag dit varkentje wel
gaat wassen is waarschijnlijk te veel gevraagd.) En ook door het combineren van
bestaande instrumenten en deze slimmer te gebruiken kan de gemeente verkoop van
nieuwbouwwoningen tegen kostprijs realiseren.
Ze willen net zo graag als wij Aan een toekomst bouwen*
Voor middengroepen wordt het steeds lastiger om een passende
woning te bemachtigen. Bij woningcorporaties kunnen ze niet terecht, bij
commerciële verhuurders laat de prijs-kwaliteitsverhouding vaak veel te wensen
over en voor een koopwoning wordt de hoofdprijs gevraagd. Voor de gelukkigen is
er een rijke ouder die met de jubelton van Rutte zijn kind op weg helpt in de
overspannen markt.
Nieuwbouw tegen kostprijs zou een grote verbetering zijn. We
zien echter dat de prijzen van nieuwbouw volop meeliften met de prijsstijgingen
van de woningmarkt. In het boek ‘Fantoomgroei’ wordt door Sander Heine mooi
uitgelegd hoe dit komt. Iedereen in de productieketen profiteert en de
eindgebruiker, de koper, betaalt. Er lijkt geen ontkomen aan. Als er al
nieuwbouw beschikbaar komt dan betaalt de koper een plus aan de grondeigenaar,
de ontwikkelaar en de projectbouwer. Want zij verzilveren het verschil tussen
kostprijs en marktwaarde.
Ook draagt de nieuwbouwkoper wanneer hij in een sociale gemeente nieuwbouw koopt bij aan zogenaamde ‘sociale kavels’ voor de woningbouwcorporatie die de grond ver onder kostprijs verwerft. Zo betaalt de koper van nieuwbouw dus ook nog voor sociale huurwoningen, waar hij zelf niet voor in aanmerking komt.
Maar blijf niet te lang in
gedachten
Want zijn ze na jaren dan zelf
Pa en Ma
Dan zitten ze nog steeds te wachten
Sommige nieuwbouwkopers proberen via collectief particulier
opdrachtgeverschap (CPO) de plus zelf te verdienen. Ook zijn er projecten met
wooncoöperaties waarbij aspirant-kopers proberen bouwgrond tegen aantrekkelijke
voorwaarden van de gemeente te kopen. Maar het zijn slechts enkele projecten en
allemaal vergen ze van de koper veel inzet en een lange adem. Nu is het
bouwproces misschien voor de liefhebber leuk, maar het merendeel van de mensen
wil gewoon een goede woning voor een redelijk bedrag. Om daarna weer verder te
kunnen gaan met hun drukke leven.
Wonen is een essentiële maatschappelijke voorziening.
Woningcorporaties voorzien in sociale woningbouw maar mogen niet bouwen voor de
middengroepen. De beleidsmakers proberen via ingewikkelde regelingen
‘middenhuur’ te realiseren, maar staan feitelijk elke keer op achterstand. En
de middengroepen staan met lege handen.
Het tekort aan betaalbare koop- en huurwoningen voor de
middengroepen vereist dat gemeenten nu alle zeilen bij zetten en niet
halfslachtig langs de kant blijven staan. Er zijn veel goed bedoelde
bestuurlijke initiatieven over betaalbaar wonen waar druk gesproken wordt over
het verbeteren van ‘regie voeren’ en ‘faciliterend en actief grondbeleid’;
zoals ook de recente kamerbrief hierover. Maar hier geldt ‘als je blijft doen
wat je deed, krijg je wat je had’.
Om van de prijs maar te zwijgen
Volgens het CBS zijn het afgelopen jaar de woningen 20% in
prijs gestegen en volgens het bouwkostenkompas stegen de bouwkosten voor een
gemiddeld huis 2%. Er zijn veel redenen om te breken met het marktdenken in de
woningbouw, maar dit is wel een hele goede.
Gemeenten hebben veel niet in de hand. Het grootste deel van
de woningvoorraad staat er al en is van particulieren en woningbouwcorporaties.
De invloed van de gemeente op de prijs hiervan is feitelijk nul. Maar voor
nieuwbouw is dat anders. Daar kunnen gemeenten wel degelijk de fantoomgroei uit
de woningbouwprijzen persen en werkelijke verandering tot stand brengen, door
voor nieuwbouw een ontwikkelingsmodel op te zetten waarin het winstoogmerk voor
de woningbouw wordt verlaten. De basis van die ommekeer is dat de gemeente
wonen als maatschappelijke voorziening bestempelt, precies waartoe Floortje
Smit opriep.
Aan een toekomst bouwen, ja
De eerste grote stap die gemeenten kunnen zetten is al voor
de grondverwerving. Dat begint ermee dat zij in het woonbeleid vastleggen dat
ze wonen zien als een maatschappelijke voorziening. Gelet op de
maatschappelijke belangen die met betaalbaar en duurzaam wonen gediend worden
en de ontwrichting van de lokale samenleving die dreigt door de verstoorde
markt, legt ze vervolgens vast dat nieuwbouwwoningen uitsluitend tegen
kostprijs gerealiseerd, verkocht en verhuurd mogen worden. Dit beleidsanker
vormt het kader om ook de grond die nodig is om woningen te bouwen, tegen
kostprijs te verwerven. Dit is niet nieuw: ook voor een weg of een spoorlijn
gaat het zo. Ook dan stelt de gemeente een bestemmingsplan op en kan de
gemeente een voorkeursrecht op de benodigde gronden vestigen om in het uiterste
geval tot onteigening overgaan. Het maatschappelijk belang rechtvaardigt het om
dit ook voor woningbouw te doen.
De grondeigenaar dient uiteraard schadeloos gesteld te worden maar er volgt geen eindeloos gesteggel over de bepaling van de hoogte en de verdeling van het verwachtte surplus dat door de woonbestemming zou ontstaan. Want er is immers vastgelegd dat er helemaal geen surplus is.
De tweede belangrijke stap is dat de gemeente haar positie
versterkt door een lokale ontwikkelingsmaatschappij zonder winstoogmerk op te
richten. Traditioneel hebben projectontwikkelaars de regierol. Maar dat zijn
partijen met een eigen verdienmodel. Het is niet realistisch om van hen te
verwachten dat zij woningbouw ontwikkelen zonder winstoogmerk. De door de
gemeente op te richten ontwikkelingsmaatschappij doet dat wel.
Het is een maatschappelijke bedrijf, door de gemeente
ingesteld en aangestuurd, dat via de gemeente goedkoop geld kan lenen (0%
rente, vijftig jaar vast) om vervolgens te investeren in aankoop, bouwrijp
maken van de grond en de ontwikkeling van woningen. Ook zorgt de lokale
ontwikkelingsmaatschappij voor de realisatie en exploitatie van duurzame
warmte- en energievoorzieningen. Ze rekent met de bewoners af via een vastrecht
per maand – vergelijkbaar met de nutsvoorzieningen nu. Door deze constructie
komen de duurzaamheidsinvesteringen dus niet bovenop de koopprijs van de
woningen. De ontwikkelingsmaatschappij werkt de kaders voor het
woningbouwgebied uit: hoe duurzaam er gebouwd wordt, welke kwaliteit en in
welke prijscategorie de huizen moeten vallen.
Dan volgt de derde stap: de ontwikkelingsmaatschappij geeft
kavels voor woningbouw uit. Ook hierbij wordt voorkomen dat marktpartijen een
positie verwerven waarin ze over de hoofden van woningzoekenden winst kunnen
maken. Want de kavels worden uitsluitend uitgegeven aan wooncoöperaties zonder
winstoogmerk. De ontwikkelingsmaatschappij ondersteunt de wooncoöperaties waar
nodig met expertise en financiën. De wooncoöperaties organiseren de
ontwikkeling en bouw van de huizen. Natuurlijk hebben ze daar bouwbedrijven
voor nodig, maar de regie ligt bij de wooncoöperaties. Die verzorgen optimale
marktwerking bij de aanbesteding en gaan over tot verkoop of verhuur.
Geef ze een huis, de jeugd van vandaag
Wie wil dat nou niet?, zou je denken. De gemeente kan de
benodigde investeringen goed en goedkoop financieren en dat voordeel aan haar
inwoners doorgeven; zoals de rijke ouder dit voor zijn kinderen doet.
Maar de macht van de partijen die nu de winsten incasseren
is aanzienlijk. Grondeigenaren, projectontwikkelaars, speculanten en banken zal
je niet gelijk onder de voorstanders van deze aanpak vinden. Zij zullen
procedurele en juridische bergen opwerpen om de fantoomgeldstroom te
beschermen. Gemeenten zijn gek dat ze blijven toekijken hoe hun inwoners
uitgekleed worden. De waarde van goed, duurzaam en betaalbaar wonen voor de
middengroepen is te belangrijk om aan groot-geldverdieners over te laten. Door
wonen als maatschappelijke voorziening te behandelen kan de gemeente in ieder
geval de fantoomlucht uit de nieuwbouwprijzen halen.
Het ontwikkelen en realiseren van woningen zonder
winstoogmerk vraagt wel van het gemeentebestuur dat zij de strijd met de
fantoompartijen durft aan te gaan. Daarbij kunnen zij steun verwerven van hun
eigen inwoners en de kleinere lokale en regionale bouwers zonder grondposities.
De vraag is dus: welke ambitieuze wethouder durft van de gebaande paden af te
wijken? De middeninkomens verdienen dit!
*Uit songtekst Bouwmeesters ‘Geef ze een huis‘
Reacties
Een reactie posten